Kawa

Tajemnicza historia pewnego krzewu

Okazuje się, że nawet „zwykły” napój może mieć ciekawe dzieje, chwilami nawet dramatyczne. Jedno z drzewek kawy otrzymał w prezencie król Francji Ludwik XIV. Polecił on zasadzić cenną zdobycz w paryskim Ogrodzie Botanicznym. Po jakimś czasie postanowiono założyć plantację kawy w koloniach francuskich. Próbę przekazania szczepki na Martynikę podjął w 1723 roku kapitan de Clieu. Podróż okazała się jednak bardzo niebezpieczna. Po drodze statek zaatakowali piraci, a później załoga przeżyła straszliwą burze. Na statku zaczęło brakować też słodkiej wody. Podobno kapitan podlewał drzewko ze swojej własnej, niewielkiej racji. Pomimo niepowodzeń, udało się szczęśliwie zakończyć podróż i drzewko dotarło na wyspę. Po dwóch latach wydało pierwsze owoce. Wkrótce Martynika zapełniła się krzewami kawy. Plantacje kawy założono też w XVIII stuleciu na Gwadelupie i San Domingo. Kapitan de Clieu, w nagrodę za poświecenie i za założenie upraw we francuskich koloniach, został mianowany gubernatorem Gwadelupy. Wieść niesie, że Francuzi wykradli po kryjomu też nasiona kawy z Surinamu, za co groziła im kara śmierci. Zasadzili je podobne w Gujanie. Francuska plantacja kawy powstała też w Cayenne.
Źródło: Kuliszer J., Powszechna historia gospodarcza średniowiecza i czasów nowożytnych. T. 2. Warszawa 1961

Dlaczego właśnie kawa?

Za najlepszą uważana jest dziś kawa uprawiana w Etiopii – a więc tam, skąd pochodzi. To właśnie Abisyńczycy rozpoczęli w XIII wieku uprawę tej rośliny. Wkrótce w innych krajach arabskich wypracowano różne sposoby rozmnażania roślin. Uprawiana najpierw w Mokce, na terenie dzisiejszego Jemenu, była wywożona przez Dżeddę i Suez do Aleksandrii, skąd drogą morską docierała do Europy. Do Europy trafiła kawa na przełomie XVI i XVII stulecia. Najwięcej kawy pochodzi dziś z Brazylii, Jawy, Indii i Cejlonu. Bardzo lubiana odmiana mokka (mocca), charakteryzującą się drobnymi ziarnami i mocnym zapachem, pochodzi z Jemenu. Kawa uprawiana jest przede wszystkim w krajach o ciepłym klimacie. Napój ten polecany jest głównie osobom z niskim ciśnieniem, gdyż zawiera składniki, które pobudzają krążenie krwi. Bardzo dobrze też, choć niestety tylko tymczasowo, wpływa kawa na naszą koncentrację i wspomaga pamięć. Dzieje się tak, ponieważ zawarta w niej kofeina pobudza procesy biologiczne kory mózgowej. Ma więc kawa działanie lekko pobudzające. Potwierdzono też badaniami jej właściwości przeciwbakteryjne i przeciwzapalne.

Źródła:
1. Kuliszer J., Powszechna historia gospodarcza średniowiecza i czasów nowożytnych. T. 2. Warszawa 1961.
2. Szczęsna D., Kawa na parapecie. „Mam Ogród” 2015 nr 11, s. 44-45.

Zanim trafi na nasze stoły

Kawa pochodzi najprawdopodobniej z Etiopii. Zawdzięczamy ją podobno tamtejszym pasterzom, którzy wpadli na „trop” kawy, obserwując owce i wielbłądy, pogryzające tajemniczy, dziko rosnący krzew. Kawa należy do roślin z gatunku marzanowatych. Jest to małe drzewo, które na plantacjach przycina się systematycznie do rozmiarów krzewu. Roślina ta jest zdolna do wytwarzania owoców przez trzydzieści lat. Jej nasiona stanowią surowiec do przyrządzania bardzo popularnego napoju, zwanego również kawą. Każdy owoc zawiera po dwa ziarnka kawy w łusce. Owoce po zbiorze są suszone i łuskane. W takiej postaci są jednak niesmaczne. Dlatego poddaje się je procesowi prażenia, który nadaje kawie zapach i barwę. Nagromadzone w ziarnach cukry ulegają wówczas karmelizacji, stąd brązowe zabarwienie. Ziarna praży się bardzo krótko w temperaturze 200oC i szybko chłodzi, aby powstałe podczas prażenia substancje zapachowe nie ulotniły się. Kawa ma nie tylko przyjemny smak i aromatyczny zapach, ale działa też pobudzająco na organizm. Używana jest jako dodatek do ciast, deserów, lodów, śmietany itp. Pije się ją na mnóstwo sposobów, z dodatkami i bez dodatków, z ekspresu, po turecku itp.

Żródło: J. Kybal, Kaplická J., Rośliny aromatyczne i przyprawowe. Warszawa 1985.

Kawa staje się popularna

Kiedy kawa zaczęła opanowywać bogate dwory europejskie i mniejsze gospodarstwa domowe, ówczesny świat medyczny mocno się temu przeciwstawiał. Lekarze twierdzili wręcz, że kawa skraca życie. W Niemczech dowodzono nawet, że wpływ picia kawy na długość życia widoczny jest dopiero w trzecim pokoleniu. Za dowód miała posłużyć nadmierna umieralność całych rodzin w Paryżu, spowodowana podobno spożyciem kawy. Dlatego jeszcze w połowie wieku XVIII napój ten miał w Niemczech wielu wrogów. Dodać warto, że sam król pruski Fryderyk II był zdeklarowanym przeciwnikiem kawy. W niektórych niemieckich miastach kawa była więc zakazana. Konfiskowano nawet przybory potrzebne do jej parzenia. W Anglii przeciwko kawie występował Kościół. Z kolei królowa Hiszpanii Elżbieta Orleańska porównywała kawę do sadzy i spalonych fig. Mimo złej opinii, spożycie kawy w Europie rosło. Na jej cześć pisano nawet wiersze. Zdobywała też powoli kawa swoje miejsce w medycynie, jako środek pobudzający umysł, a także lekarstwo „na wytrzeźwienie”. W XVII wieku udało się Holendrom zasadzić kilka drzewek kawy w Batawii na Jawie. Pod konie wieku wyspa ta stała się już plantacją.

Na podst.: Kuliszer J., Powszechna historia gospodarcza średniowiecza i czasów nowożytnych. T. 2. Warszawa 1961.

Jak to z kawą było…

Jak to z kawą było…
Kawa pojawiła się na Wschodzie w połowie XV wieku, chociaż znana była w niektórych państwach arabskich już dużo wcześniej. W połowie XVI stulecia otwarto w Konstantynopolu pierwszą kawiarnię. Wracający z Bliskiego Wschodu kupcy opowiadali, że Arabowie i Turcy piją napój, nazywany caova, cahua albo też copha, który ma im zastąpić wino, zakazane przez Koran. Pije się ten napój w tawernach – dodawali – jednak nie podczas jedzenia, ale po nim. Znane już były wówczas pobudzające właściwości kawy. W 1580 roku Wenecjanie przywieźli kawę do Włoch. Potem pojawiła się w Marsylii, gdzie przywieźli ją francuscy kupcy, handlujący z Bliskim Wschodem. W 1670 roku król Ludwik IV przyjął kawą poselstwo od sułtana Mahometa IV. Od tego czasu napój ten szybko rozpowszechnił się we Francji. W XVII wieku sprzedawano kawę ziarnistą w Londynie, Paryżu, Amsterdamie i we Frankfurcie nad Menem. Pod koniec wieku XVII zaczęto używać kawy do likierów i słodyczy. Do Polski dotarła kawa nieco później, w XVIII stuleciu. W 1703 roku lekarz Tomasz Ormiński wspomina o koffe, czyli o „bobie arabskim”, jako „artykule medycynalnym”. Podchodzono w Polsce do kawy początkowo z dużą rezerwą.
Na podst.: Kuliszer J., Powszechna historia gospodarcza średniowiecza i czasów nowożytnych. T. 2. Warszawa 1961